Een paar dagen voor de opening van de Biënnale in Venetië zag ik de film Lola van Fassbinder uit de jaren tachtig. Wat mij opviel, in vergelijking met de projecten op de Biënnale NEXT, is dat Fassbinder met zijn tableau vivant in regenboogkleuren van een absurde hoerenkast tijdens de wederopbouw van Duitsland vlak na de oorlog, een esthetiek gebruikt die geheel en al samenwerkt met de inhoud van het verhaal. Natuurlijk kan je de lichteffecten en de vele andere talentvolle vormen van de taal die Fassbinder spreekt, los beschouwen van de inhoud maar daarmee doe je de bedoelingen van Fassbinder, wat hij aan de orde wil stellen, geweld aan. Dat zou de inhoud doen verdampen. In de Biënnale van Sudjic zien we alleen maar de vorm en vernemen we vrijwel niets van de inhoud. Het meeste werk van de architecten dat tentoongesteld is op de Biënnale is beroofd van zijn bedoelingen. Fassbinders absurde ornamenten en nieuwe technieken van filmen confronteren je als kijker met de vele contradicties die de werkelijkheid rijk is. Wat zo prachtig is aan de film Lola van Fassbinder is dat zijn werk niet vraagt "Wat is de houding van een werk in relatie tot de productiewijzen van zijn tijd? Accepteert het werk de productie voorwaarden, is het reactionair? Of is het werk er op uit de samenleving omver te werpen, is het werk revolutionair? In plaats van deze vraag, kunnen we ons beter afvragen, "Wat is de werkelijke positie in het werk?" Met deze vraag, ontleend aan de filosoof Walter Benjamin, pleit ik voor een materialistische analyse waarin vorm en inhoud vele relaties met elkaar aangaan. Het gaat erom te tonen wat voor posities (ideologieën en vertellingen) architecten in hun werk projecteren in de steeds weer specifieke strijd tussen vorm en inhoud in elk project opnieuw. Als Sudjic voor een dergelijke aanpak had gekozen zou de taal van de architectuur zich kunnen uitspreken. En wanneer we dat doen ontsnappen we tegelijk aan het onvruchtbare (dualistische) onderscheid tussen vorm en inhoud zoals Fuksas en Sudjic dat beide op hun eigen manier deden.
Los van de rol die de curator Sudijc als samensteller speelde, viel mij op, dat het ornament op alle fronten terug is. Zelfs de meest functionalistische architectuur zoals die van Foreign Office (die van de Yokohama terminal van Moussavi & Zaera Polo) getuigt van een onbenoembare decoratieve expressie al is haar retoriek nog zo procesmatig van aard. In het gebouw ontstaan door het proces van construeren velerlei soorten stijlen tegelijk; die van de gotiek, die van de barok en bijvoorbeeld van terrain vagues en perspectivische horizon verschuivingen à la Virilio en Parent. Onze hedonistische architectuur cultuur kan niet zonder ornament, het gaat er echter om - wat mij betreft - welk ornament in staat is weerstand te bieden tegen het inhoudloze. Hoe kunnen we schoonheid weer betekenis geven? Of te wel hoe zouden bevrijding en hedonisme samen kunnen gaan in Venetië? Daarom zou ik het zoveel beter gevonden hebben als deze Biënnale in dit hedonistische klimaat eens flink te keer zou gaan.
Deze NEXT Biënnale zullen we snel vergeten. Het is eenvoudigweg te saai. En wanneer we de Biënnale niet snel vergeten dan hebben we een serieus probleem. Dan is het ornament van de architectuur niets anders meer dan stijlvol behang. Architectuur om de architectuur zoals in deze NEXT Biënnale houdt de aandacht niet lang vast. Wellicht maakt de saaiheid en de arrogantie van deze Biënnale het makkelijker om over twee jaar een nieuwe reeks van Biënnales te starten die ons uitdaagt verder te kijken dan het hypnotiserende object van de sterarchitect.