Kijk & Luister

Omgaan met architectonische iconen, enkele kijktips

Deze maand enkele tv-tips over iconen, meer specifiek in de volgorde van de verschillende levensfasen van iconische gebouwen of kunstwerken.

Still uit JDL, Behind the Wall

Still uit JDL, Behind the Wall

JDL Behind the wall (Deborah Faraone Mennella, 2024)

De eerste tip is de documentaire Behind the wall. Hierin volgen we street-artist JDL (Judith de Leeuw) tijdens het maakproces van een gigantische muurschildering in de Italiaanse stad Taranto. Het betreft zo’n dertien-in-een-dozijn opdracht om een van de vele dode muren van saaie flatgebouwen op te fleuren met een muurschildering. Taranto heeft er al een stuk of dertig, en toch zijn er nog steeds lege muren over. Persoonlijk zou ik verticale tuinen, watervallen, zonnepanelen, ramen of balkons tegen die gevels plakken, maar niemand die mij wat vraagt.

De documentaire schetst vooral een persoonlijk portret van het al behoorlijk getekende leven van de 27-jarige artieste. Dit specifieke werk, love is stronger than death, vormt een sublimatie van haar rouwproces om haar overleden vader. De reden waarom je deze documentaire moet zien is dat de wijkbewoners zich lijken te herkennen en invoelen wat er in haar omgaat. Dagenlang observeren ze haar, terwijl ze op een glazenwasserslift staat, druk spuitend aan een reusachtig beeld van een vrouw die door lijfloze mannenarmen wordt omarmd. Het kijken naar zowel het kunstwerk als naar de maakster raakt de bewoners, ondanks dat de afstand tussen kunstenares en bewoners, zowel fysiek als sociaal, behoorlijk groot is. Of het een icoon wordt, zal de tijd leren, maar als dit tijdens de realisatie al door bewoners wordt omarmd, dan zal het vermoedelijk nog lang zo blijven.

Kijk de documentaire hier.

Still uit Nieuwsuur: Sjoerd Soeters

Still uit Nieuwsuur: Sjoerd Soeters “Oh, het ìs al een monument?!”

Reportage Nieuwsuur 11-2-2024

Hoe je bepaalt wat een waardevol icoon is, is nog niet zo gemakkelijk, zo blijkt in deze korte reportage voor Nieuwsuur over mogelijke monumenten van Almere. Het potentieel boeiende onderwerp wordt lomp onderuit geschoffeld door de reporter en gast Sjoerd Soeters, die bijna alles in Almere standaard ‘lelijk’ vinden. Over Koolhaas’ politiekantoor ‘Oh, dit is al een monument?!’ De andere gast Michelle Provoost wordt verleid om te zeggen dat niksigheid ook gewaardeerd moet worden.

Als iets Almere in de weg zit, dan is het wel de hardnekkige vooringenomenheid, terwijl er in al die jaren toch al enkele iconische bouwwerken zijn gerealiseerd, zoals de Fantasie of de betere woningbouw uit de jaren zeventig. Het wordt ook tijd om infrastructuur zoals de Almeerse busbaan als icoon te erkennen. De Tilburgse fietsroute – het rode fietspad – werd roemloos onder geschoffeld omdat die niet op tijd op historische waarde werd ingeschat. Ik wil maar zeggen: de waardering van jonge monumenten moet op veel fronten nog gewonnen worden, maar het gevecht bij Nieuwsuur werd helaas verloren.

Kijk de reportage hier

still uit The proof of the pudding

The proof of the pudding (Patrick Minks, 2023) Hertzberger

Zoals Provoost aangaf in de voorgaande reportage, worden Hertzbergers gebouwen opvallend vaak gesloopt. In de documentaire over zijn Centraal Beheer gebouw in Apeldoorn hangt de (gedeeltelijke) sloop als een zwaard van Damocles boven het gebouw. De triestige aanblik van dit al tien jaar leegstaande iconische gebouw – met lekkages, kapotte ruiten en al – is behoorlijk shockerend. Hertzberger zelf loopt met collega Laurens Jan ten Kate door het gebouw en probeert met een zorgvuldig ontwerp ‘het Hertzberger Park’ geschikt te maken voor woningen. Niet dat je veel van dat ambitieuze ontwerp ziet, anders dan wat gekleurde bouwblokjes in een overleg. Ontwikkelaar Certitudo kan er blijkbaar niet veel mee aanvangen en kiest voor een merkwaardige vlucht vooruit: nieuwe ontwerper, nieuwe kansen met Winy Maas van MVRDV. Een gesprek tussen de twee concullega-architecten is een goede opmaat voor een spannend gevecht tussen de preciezen en de rekkelijken der monumententransformatie. Maar helaas, de ontwikkelaar gaat al failliet voordat we van de confrontatie kunnen gaan smullen. En dus blijft het gebouw lekken, staat Hertzberger met lege handen en zit de kijker met een onbevredigd gevoel. Toch blijft Hertzberger een bewonderenswaardige figuur, die alleen maar liever te worden naarmate zijn gebouw(eigenar)en hem meer in de steek laten.

Kijk de documentaire hier, de hele documentaire (101 minuten) is te zien via Pathé thuis.

still uit L'esprit Le Corbusier' met werk van ontwerper Ora-ïto

still uit L’esprit Le Corbusier’ met werk van ontwerper Ora-ïto

L’esprit Le Corbusier (Gilles Coudert, 2019)

Je zou Hertzberger gunnen dat het Centraal Beheer gebouw wordt omgegaan als met de Unité d’Habitation van Le Corbusier. Die gebouwen lijken alleen maar meer op te bloeien naarmate ze ouder worden. In deze documentaire komt een keur aan kunstenaars aan bod die zich hebben laten inspireren door de Unité of ander werk van Le Corbusier. Het MAMO geeft opdrachten om in en op het gebouw kunst te realiseren, “in de geest van”. Je ziet het werk van ontwerper Ora-ïto (ook oprichter van het MAMO), kunstenaars als Xavier Veilhan en Daniel Buren. Filmmaker Domenec laat een maquette van de Unité op een radiografisch bestuurbaar vrachtwagentje door het gebouw rijden, een choreograaf maakt een dans, etc.

Deze kunstenaars tonen meer gevoel voor humor en lichtheid over het werk van Le Corbusier dan de architecten die ook in de documentaire ook aan het woord komen. Dat is ongetwijfeld te wijten aan de topzware rol die Le Corbu speelt in het architectuurcanon. Maar de documentaire is inspirerend genoeg als je alleen kijkt naar de andere kunstenaars met hun lichtvoetige ode aan Le Corbusier.

Kijk de documentaire hier

Still uit Soviet Bus Stops

Still uit Soviet Bus Stops

Soviet Bus Stops (Kristoffer Hegnsvad, 2022)

De film Soviet Bus Stops werd eerder vertoond op het AFFR en is nog te zien bij Close Up. Het is een reisverslag van de Canadese fotograaf Christopher Herwig, die 50.000 kilometer aflegde langs de 2 miljoen kilometer aan Russische wegen, op zoek naar bushokjes. Het resultaat is ook vastgelegd in twee fotoboeken (en één over metrohaltes), maar deze documentaire is zeker aan te bevelen. Niet alleen kijk je je ogen uit met soms parels van bushaltes, maar ook vanwege zijn zoektocht en gesprekken over de ontstaansgeschiedenis. Deze unieke bushaltes konden ontstaan omdat ze onder de radar van de Sovjet ontwerpkaders bleven en kregen zo een onverwachte vrijheid voor lokale expressie. Bedrijven en bestuurders investeerden in deze bijzondere kunstwerken en architectuur, soms brutalistisch mooi, soms lekker truttig. Als je een saaie busrit maakt komen de verschillende hokjes langs als prettige afwisseling, soms bombastisch luid, soms subtiel stil. Jaren na de val van de Sovjet Unie zijn veel haltes gesloopt of in slechte staat. De fotografische vastlegging is daarmee ook een daad van cultuurbehoud, het enige dat nog rest wanneer iconen verdwijnen.

De documentaire is hier te zien via NPO Plus (eerste maand gratis, daarna €2,95 per maand).

Enkele gerelateerde artikelen