In Arcam is de tentoonstelling De Stadsvernieuwers te zien, met verhalen uit de jaren 70 tot en met de jaren nul over de architecten Theo Bosch, Paul De Ley en Lucien Lafour. Terwijl participatie een verplicht onderdeel is geworden van de Omgevingswet, laat hun mensgerichte, empathische benadering zien dat participatie geen ‘moetje’ is, maar een verrijking van de architectuur.
Actie tegen saneringsplannen Bickerseiland (Amsterdam, 13 mei 1970) / collectie Stadsarchief Amsterdam, Anefo, OSIM00007005322.
Op een regenachtige woensdagmiddag luisterden we naar verhalen over Theo Bosch (1940-1994), Paul De Ley (1943-2024) en Lucien Lafour (1942-2024), verteld door hun partners Marijke Bouman, Inez Liem en Fenna Oorthuys. De band tussen de architecten is zowel professioneel als persoonlijk, zo leren we. De tentoonstelling De Stadsvernieuwers laat zien hoe drie maatschappelijk betrokken architecten vanaf eind jaren zestig opmars maakten met hun empathische en participatieve benadering.
We zien een bord waarop het uitgebreide netwerk van de architecten en hun projecten te zien is. Een belangrijke verbinder is het bureau van Aldo van Eyck, waar Bosch partner was en Lafour en De Ley hun carrière begonnen. Bosch is bekend van onder andere het Pentagon (1975-1978), in samenwerking met Aldo van Eyck. De Ley heeft Westerdokstrook (1974-1982) ontworpen en een recenter voorbeeld van Lucien Lafour, in samenwerking met Rikkert Wijk, is het Olympisch Kwartier (2002-2008). Al deze projecten bevinden zich in Amsterdam. Te zien is hoe de drie architecten elkaar actief opzochten, elkaar projecten toe speelden, én zelfs woonden in elkaars projecten.
Samen plannen maken
In de jaren zeventig was cityvorming het dominante beleid in Amsterdam: de binnenstad moest een economisch centrum worden waar werken centraal stond. Een groot deel van de Nieuwmarktbuurt zou gesloopt worden om ruimte te maken voor wegen, kantoren en de metro. De bewoners wiens woning gesloopt zou worden, moesten verhuizen naar Purmerend en het in ontwikkeling zijnde Almere.
Maar het liep anders. De rellen in de Nieuwmarktbuurt (1975) waren een kantelpunt: na vele protesten verkregen de buurtbewoners een stem in het proces. Het bureau Van Eyck en Bosch, waar Paul De Ley destijds werkte, werd na een prijsvraag geselecteerd voor een nieuw stedenbouwkundig ontwerp voor de buurt. Het belangrijkste criterium: het vertalen van de wensen van de buurtbewoners. Hun ontwerp sloot aan op bestaande structuren en wegen, nieuwe gebouwen werden secuur ingepast in het bestaande stedelijke weefsel en er werd zo min mogelijk gesloopt.
De architecten kenden de wensen en grieven van de buurtbewoners omdat ze zich letterlijk onder hen begaven, zo was De Ley zelf ook betrokken bij verschillende buurtacties in de Nieuwmarkt. Op een audiofragment van een bewonersbijeenkomst horen we Bosch in onvervalst Amsterdams opzwepend tegen de menigte vertellen dat ze elders woonblokken hebben gered van de sloop en “daar gaan we hier ook voor zorgen!” De activistische architecten waren met hun “sjekkie en spijkerjackie” benaderbaar: ze leken op de bewoners, spraken hun taal en verenigden zich met de bewoners.
Paul de Ley en Jouke van den Bout tijdens een buurtvergadering op Bickerseiland / foto Pieter Boersma / collectie het Nieuwe Instituut, LEYP, f20.
Een ander project waar bewoners een cruciale rol speelden in de vormgeving van het masterplan is Bickerseiland (1972-1975). Ook hier wilde de gemeente woningen vervangen door kantoren. Als afstudeerproject aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst ontwierpen Paul de Ley en Jouke van den Bout een alternatief voorstel. Ze betrokken de buurtbewoners nadrukkelijk in de planvorming en haalden door middel van enquêtes informatie op, deze zijn ook op de tentoonstelling te zien.
Wat opvalt, is dat bewoners vaak ontevreden waren over hun woning, maar niet wilden verhuizen omdat ze wél erg tevreden waren over hun buurt. “Het gezellig eruitzien van de buurt vindt bijna iedereen belangrijk” was een van de conclusies en meer dan 90% vond “het hebben van gezellige mensen in de buurt een belangrijke zaak”, ook buurtverenigingen speelden een grote rol. De bewoners waren uiteindelijk zo enthousiast over het afstudeerplan van Bosch en Van den Bout dat ze dit presenteerden aan de gemeente, waarna het daadwerkelijk is gerealiseerd.
Doordat de bewoners al vroeg in het proces betrokken waren, hadden ze invloed op onder meer de planvorming en de verschillende woningtypologieën, en niet zozeer op de verschijningsvorm. Het leverde ontzettend diverse plattegronden op, met een bijzondere architectuur. Nieuwe gebouwen werden zorgvuldig ingepast binnen het bestaande bouwblok, waarbij zoveel mogelijk behouden werd.
Dat het project gerealiseerd is, is overigens niet alleen te danken aan de architecten, bewoners verenigden zich en protesteerden net zo lang totdat zij gehoord werden. Door daar als architect bij aan te sluiten, vertaalden wensen zich naar plannen, waardoor een andere toekomst mogelijk werd. Vandaag schuiven bewoners vaak pas aan als over het programma en de planvorming al besloten is, toen stonden ze aan de tekentafel.
Het belang van de wijk
Hoewel de Nieuwmarktrellen in de jaren zeventig leidden tot een omslag in het denken over stadsvernieuwing, toont de Tweebosbuurt in Rotterdam aan dat die strijd nog steeds gevoerd wordt. Ook hier protesteerden buurtbewoners fel tegen de grote sloop-nieuwbouw plannen, maar gemeente en woningcorporatie gaven geen gehoor en in 2021 gingen veel woningen tegen de vlakte. Dankzij een paar volhoudende bewoners die weigerden te vertrekken zijn enkele panden behouden gebleven en wordt daar in nieuwe plannen rekening mee gehouden. Is dit een strijd die (alleen) door bewoners gestreden moet worden? In het werk van Bosch, De Ley en Lafour zien we dat het anders kan.
Met als titel Ruimtegenoten voerden we in 2023 een ontwerpend onderzoek uit naar het toevoegen van meer levensloopbestendige woningen binnen de bestaande woningvoorraad, waarbij we de woonwensen van 55-plusser als uitgangspunt namen. We gingen de Rotterdamse wijk Het Lage Land in en spraken bewoners aan om op een laagdrempelige manier informatie op te halen over hun woonwensen. Ook nu, net als destijds in Amsterdam, ging het grootste deel van de antwoorden niet over de woning, maar over de wijk.
Demonstranten met borden op Dam tegen woningnood (Amsterdam, 9 mei 1970) / foto Joost Evers / collectie Nationaal Archief, Anefo, 923-5100.
Mensen vonden hun woning zeker belangrijk, maar de buurt nóg belangrijker. Ook al was hun eigen woning eigenlijk ongeschikt om oud in te worden, de meeste mensen wilden niet verhuizen, ze wilden in hun eigen buurt oud worden. Ook het buurthuis en de kroeg op de hoek bleken van grote waarde, plekken waar mensen elkaar ontmoeten en zich kunnen verenigen. Net als toen blijkt ook nu dat de wijk, haar mensen, faciliteiten en structuren, belangrijker is dan de woning zelf. Dat laat zien dat participatie niet alleen over de woning gaat, maar op wijkniveau van belang is. Bewoners verdienen daarom juist vroeg in het proces een plek aan tafel, daar worden de strategische keuzes gemaakt die de wijk zullen vormen.
Inmiddels zijn er ook eigentijdse voorbeelden van succesvolle participatie vroeg in het proces. In woonomgeving Space-s in Eindhoven, van woningcorporatie Woonbedrijf, mochten bewoners meedenken over de opzet en de structuur van het plan en hun ideale woningplattegrond. Hoe meer bewoners participeerden, hoe meer punten ze verzamelden. De bewoners met de meeste punten kregen uiteindelijk voorrang op een huis. Dit leverde een enorme variatie aan woningen op, waaronder veel dubbelhoge ruimtes met vides, een typologie die normaliter niet snel gerealiseerd wordt. Volgens Woonbedrijf bleek tevens dat het proces niet langer of duurder was dan een traditioneel traject. Ook in de vrije sector zijn voorbeelden te vinden. Bij Little C in Rotterdam was aanvankelijk een vrij eenvormig woningaanbod bedacht, maar na participatie met (buurt)bewoners werd besloten de woningtypes diverser te maken.
Participatie als verrijking van de architectuur
Sinds 2024 is participatie van direct betrokkenen binnen de huidige Omgevingswet verplicht geworden. In de praktijk worden deze processen vaak nog steeds gezien als vertragende factor. De tentoonstelling De Stadsvernieuwers laat zien dat de empathische participatieve benadering van Bosch, De Ley en Lafour hun werk diepgang geeft. Hun werk bewijst wat ons betreft dat je juist door vroeg in gesprek te gaan met bewoners geweldige architectuur kan maken en plekken waar mensen met veel plezier wonen. Het verrijkt de architectuur; het leidt tot betere gebouwen en hechtere, menselijkere buurten, omdat het ruimte schept voor diversiteit, eigenaarschap en verbondenheid. We zien dat een variëteit aan woningtypologieën, een menselijke schaal en de zorg voor bestaande structuren en gebouwen een gevolg is van de betrokkenheid van de bewoners. Ook vandaag, nu participatie wettelijk is verankerd, blijft deze aanpak relevant. Het gaat er niet om dát er geparticipeerd wordt, maar om hoe we dat doen: samen bouwen met en aan de buurt.
onafhankelijke architectuurkritiek is niet vanzelfsprekend
Wil jij meer van dit soort artikelen lezen? Archined is een onafhankelijk platform en wordt financieel mogelijk gemaakt door haar leden, samenwerkingspartners en donateurs. Steun ook onafhankelijke architectuurkritiek,
Bedrag
Ander bedrag, namelijk: