Recensie —

Dikte als daad: form follows insulation

Onderzoek naar de toepassing van biobased isolatiematerialen laat zien dat isolatie meer kan zijn dan een noodzakelijke bouwlaag. Innovaties in het vaak verstopte materiaal vragen om een nieuwe ontwerpmentaliteit: kan het, in plaats van verstopt te worden, drager worden van expressie, karakter, en betekenis?

Kalkhennep als isolatiemateriaal bij sociale huurwoningen in Boulogne-Billancourt (2021, Frankrijk) / door NXNW Architectes / foto Cécile Septet

Toepassing kalkhennep als isolatiemateriaal bij bouw vijftien sociale huurwoningen in Boulogne-Billancourt (2021, Frankrijk) / door NXNW Architectes / foto Cécile Septet

Tijdens een excursie in Groningen afgelopen zomer raakte ik verdwaald tussen groene hennepplanten. Mijn kleine Nissan Micra verdween bijna in het gewas wat hoog opstak. Hennep is een steeds populairder wordende teelt en inkomstenbron voor akkerbouwers. De opkomst van dit onderhoudsarme (en pesticide-arm) gewas staat echter niet enkel voor een omslag van de landbouw, het illustreert ook een zekere omslag in de bouw. Na de revolutie van beton naar hout als constructiemateriaal kondigt zich een volgende omwenteling aan, een waarin biobased isoleren centraal staat. Precies daarover gaat Form Follows Insulation, het recente boek van Barrault Pressacco Architectes, uitgegeven met ondersteuning van het Bureau des Architectes Conseils de la Ville de Paris (BMA).

Forum Follows Insulation is een handzaam, sober, maar zorgvuldig vormgegeven boek waarin de Franse architecten hun fascinatie voor kalkhennep delen en een drietal renovaties tonen waarbij het materiaal is toegepast. De publicatie is geen technische handleiding, maar een essay in beelden en observaties. Het boek stelt vragen die niet alleen over materiaal gaan, maar ook over architectuur zelf: kan isolatie méér zijn dan een noodzakelijke laag? Kan het, in plaats van verstopt te worden, drager worden van expressie, karakter, en betekenis?

Het gewicht van de onzichtbare laag

In hun inleiding schrijven de auteurs: “Onze studie gaat naar de kern van de problematiek van de isolatie, die tot nu toe relatief weinig aandacht heeft gekregen in het architectonische denken.” Isolatie, het woord zegt het al, is een laag in de bouw die je vaak niet ziet. Het heeft iets defensiefs en technisch, iets wat we vooral willen wegstoppen. Toch bepaalt juist die laag de dikte van onze muren, de adem van onze gebouwen, het comfort van ons wonen. Barrault Pressacco maakt het onzichtbare zichtbaar door te kijken naar de herkomst, de dikte, de inertie en de expressie van isolatie. Ze behandelen isolatie niet als technische noodzaak, maar als ontwerpmateriaal met zijn eigen grammatica.

De band tussen architectuur en omgeving is verbroken, stellen ze, en juist die verbroken band heeft geleid tot de stijgende CO2-uitstoot van de bouw. Het is een observatie die moeilijk te negeren valt. Want inderdaad: de materialen waarmee we bouwen, komen vaak van ver, vervuilen bij productie en verdwijnen na gebruik als afval. Kalkhennep daarentegen groeit naast de snelweg, op de West-Europese kleigrond, en is biologisch afbreekbaar.

spread Form Follows Insulation (2025) / door Barrault Pressacco / New Moon

spread uit Form Follows Insulation (2025) / door Barrault Pressacco / uitgegeven door New Moon

Door de uitvraag van de Brusselse bouwmeester, neemt Form Follows Insulation de Belgische hoofdstad als vertrekpunt. Een stad waar maar één op de drie gebouwen niet geïsoleerd is en waar alle mogelijke bouwmethodes van de geschiedenis zichtbaar zijn. Brussel is in dat opzicht een geschikte metafoor: een stad die voortdurend balanceert tussen behoud en vernieuwing, tussen erfgoed en duurzaamheid.

Drie projecten worden in het boek uitgebreid besproken: de renovatie van een woning, de transformatie van een industrieel gebouw, en de renovatie van een hoogbouwcomplex. Kalkhennep wordt tegen de gevel geplaatst, zowel aan de binnen- als buitenkant, afhankelijk van de bouwstijl van het bouwjaar. Ornamentieke gevels worden behouden met als consequentie dat de ruimtes binnen kleiner worden. Daarnaast verandert de akoestiek en, wanneer ook voor biobased afwerking wordt gekozen, ook de uitstraling van de muur. Bij grote woontorens kan de isolatie tegen de gevel worden geplaatst waardoor het uiterlijk van het gebouw  mee transformeert. Dit kan betekenen dat de balkons meer worden geïntegreerd met de woning en dus een extra kamer vormen.

De argumenten om te isoleren zijn bekend: minder energieverbruik, meer comfort en strengere regelgeving omtrent energieprestatie. Maar de tegenargumenten zijn minstens zo herkenbaar: hoge kosten, verlies van woonruimte, ontsierde gevels. Toch duikt het materiaal kalkhennep in de zoektocht naar argumenten voor isolatie op als bondgenoot. Het combineert natuurlijke vezels met kalk, het ademt, het reguleert vocht, en in tegenstelling tot de meeste andere materialen is het bij verwerking in de bouw niet schadelijk voor de gezondheid. Barrault Pressacco beschouwt kalkhennep niet alleen als ecologisch, maar als cultureel materiaal. In België stapelen ze het in blokken, een echo van de baksteentraditie. In Frankrijk is beton een meer gebruikelijk materiaal en reflecteert dit zich in het opspuiten van kalkhennep.

“Een gebouw restaureren betekent niet het onderhouden of repareren, het betekent het herstellen in een volledige staat die misschien nooit op een gegeven moment heeft bestaan.” (Form Follows Insulation)

Een citaat dat bijna het motto is van het gehele boek. Barrault Pressacco restaureert niet, ze herinterpreteren. De isolatie is geen masker dat het verleden bedekt, maar een nieuwe laag die aan de geschiedenis van het gebouw wordt toegevoegd. De dikte van kalkhennep wordt gevierd, het geeft de gevel weer volume, iets wat in de dunne, geïndustrialiseerde bouwpraktijk van vandaag bijna verdacht is geworden.

Van materiaal naar mentaliteit

In hun inleiding schrijven de architecten waarom ze voor kalkhennep kozen zonder andere opties te noemen. Tegelijkertijd is kalkhennep niet het enige biobased materiaal dat potentie heeft.

Waarom lukt het in Nederland nauwelijks om biobased isoleren in gestapelde woningbouw te realiseren, terwijl dat in Frankrijk en Duitsland al jaren gebeurt? Eerder dit jaar stelden wij ons deze vraag, toen we samen met lab03architecten, CHRITH Architects en ons bureau Studio Inscape, onderzoek deden naar de toepasbaarheid van vier verschillende biobased isolatiematerialen in gebouwen van vier verdiepingen of hoger. De uitkomsten zijn gebundeld in Laag voor Laag.

Laag voor Laag (2025) / door lab03 architecten, CHRITH Architects, Studio Inscape

spread uit Laag voor Laag (2025) / toepassing kalkhennepisolatie bij koopwoningen in Nantes (2024, Frankrijk) / door Badia Berger Architectes / publicatie door lab03 architecten, CHRITH Architects, Studio Inscape

In een aantal van de onderzochte projecten werd kalkhennep ingezet voor nieuwbouwprojecten. De projecten, alle in Frankrijk, werden voornamelijk geïnitieerd door  woningbouwcorporaties. Samen met de architect hadden zij vaak hoge duurzaamheidsambities, en hoewel het proces soms ingewikkeld was door de weinige beschikbare kennis over toepassing en detaillering, waren over het algemeen beide partijen na voltooiing van het project overtuigd van de waarde van kalkhennep als isolatiemateriaal, al werden er door sommigen ook kritische opmerkingen geplaatst. De gevoeligheid voor verwerkingsfouten, de opschaalbaarheid en de benodigde dikkere wanden werden als punten genoemd waar nog aan gewerkt moest worden en die creativiteit vereisten. Bij alle projecten werd een cruciale rol vervuld door de betrokken bouwkundig adviseur die de architect en opdrachtgever bij stond.

Andere materialen die in het onderzoek van Laag voor Laag worden besproken zijn stro, houtvezel en cellulose. Wanneer een project om een monolithisch, vochtbufferend bouwsysteem vraagt, kiest men vaak voor kalkhennep. De isolatiewaarde ten opzichte van de andere biobased materialen is relatief laag, dus je hebt veel dikte voor nodig. Stro heeft ook veel dikte nodig, maar is vaak eenvoudiger te verwerken. Houtvezel wordt vaak gebruikt in prefab elementen en vraagt daarom  om simpele structuren. Qua bouw- en kostenefficiëntie zou men sneller aan cellulose moeten denken, wat anders dan de andere producten om een gerecycled materiaal gaat.

Waar Barrault Pressacco de schoonheid van het materiaal onderzoekt, keken wij in ons onderzoek naar de systeemfouten in Nederland die het werken met biobased isolatiemateriaal ontmoedigden en zelfs tegenwerken: gebrek aan productiecapaciteit, gebrekkige regelgeving, en vooral een rekenmethode die het biobased bouwen in Nederland praktisch onmogelijk maakt. De productieketens en de kennis van bouwers waren niet ingericht om te werken met biobased materialen.  Er is een inhaalslag gaande, maar kijkend naar de regelgeving moet er toch nog het een en ander gewijzigd worden. Zo  wordt in Nederland de milieuprestatie van gebouwen vaak berekend zonder goede categorieën. Stro komt bijvoorbeeld, slecht uit  deze berekeningen met lage waarden, door conservatieve aannames over dit materiaal. Een andere, samenhangende bottleneck is dat in Nederland de RC-waarde per bouwdeel berekend wordt, terwijl in veel Europese landen het totaal van het gebouw telt. Een kleine administratieve nuance, maar met grote gevolgen voor het uitblijven van nieuwe ketens en biobased toepassingen. Biobased materialen werken juist in samenhang met elkaar binnen de opbouw van het gehele gevelsysteem.

De benodigde systeemverandering beweegt traag, waardoor biobased bouwen veelal blijft steken in pilotprojecten en tijdelijke paviljoens, en dat terwijl de architecten die wij hebben geïnterviewd voor de publicatie en met biobased isolatie werken, vaak na één project al overtuigd zijn.

Dikte, diepte en soliditeit

Tegelijkertijd laat Form Follows Insulation zien dat het niet alleen om techniek gaat, maar ook om een mentale verschuiving vraagt van architecten en bouwers. Volgens de voormalige Brusselse stadsbouwmeester Kristiaan Borret brengt Barrault Pressacco “dikte, diepte en soliditeit naar voren als de kernbegrippen van een duurzame nieuwe architectuurtaal”. Dat is een mooi beeld: dikte niet als last, maar als waarde. Een muur die weer iets durft te zijn, in plaats van iets wat we proberen te verbergen. Scheidingen tussen binnen en buiten vormen een duidelijke overgang en haar dikte en expressie leidt een vertraging in. Het raakt daarmee aan een nieuw soort rationaliteit. Niet die van cijfers en tabellen, maar van ecologische redelijkheid: een architectuur die volgt uit een begrip van grondstoffen, klimaat en mensen.

“Haar nieuwe status als onderdeel van het architecturale project en haar invloed op het plan, de doorsnede en de hoogte van een gebouw markeren een nieuwe vorm van rationaliteit, bepaald door de thermische en energie-uitdagingen van de 21e eeuw.” (Form Follows Insulation)

De isolatie, ooit het onzichtbare tussenstuk, wordt nu drager van een nieuwe architectonische logica. Dikte is niet meer een tekort aan efficiëntie, maar een teken van betrokkenheid.

onafhankelijke architectuurkritiek is niet vanzelfsprekend

Wil jij meer van dit soort artikelen lezen? Archined is een onafhankelijk platform en wordt financieel mogelijk gemaakt door haar leden, samenwerkingspartners en donateurs. Steun ook onafhankelijke architectuurkritiek,

Bedrag

Ander bedrag, namelijk:

Doneer nu

Enkele gerelateerde artikelen