Interview —

In memoriam Oliver Thill (1971-2026) Economische authenticiteit

Maandag 2 maart overleed de uitzonderlijke en innemende Oliver Thill. Als in memoriam de online publicatie van Economische authenticiteit, het gesprek dat Christoph Grafe en Bart Decroos in februari 2024 hadden met Oliver Thill en André Kempe (Kempe Thill Architecten) voor de OASE editie Rationalisme Herzien.

 

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

Christoph Grafe: Dit nummer van OASE kan tot op zekere hoogte gezien worden als een vervolg op het nummer voor het tijdschrift ARCH+ dat jullie in oktober 2020 samen met de redactie samenstelden [Neuer Realismus in der französischen Architektur]. Jullie presenteren daarin een aantal Franse bureaus die lijken terug te kijken naar de moderne traditie na 1945 en sommige rationalistische tradities die daarin doorwerken. Wat was de reden om dat nummer te maken?

André Kempe: De afgelopen decennia was er in de Franse architectuur vooral een willekeur aan stijluitingen, maar nu is er eindelijk weer iets dat berust op stramien, rasters, logica, kortom, op rede of vernuft. Met dat nummer wilden we aansluiten bij die architectuur, die zich ervan bewust is dat middelen beperkt zijn, en die deze beperking accepteert, toont en daardoor de wezenlijkheden van ons beroep demonstreert.

Oliver Thill: We vroegen ons ook af wat er met dat Franse rationalisme is gebeurd, wat natuurlijk een heel invloedrijke stroming was in de twintigste eeuw in Frankrijk en Europa. In de jaren 1980 of 1990 is deze continuïteit doorbroken. Er leek zelfs een aversie te heersen tegen de rationalistische tradities, die in de wederopbouw na 1945 nog dominant waren. Maar de laatste jaren zijn er weer jongere architecten die aansluiting zoeken bij de jaren 1950 en 1960. Deze bureaus opereren binnen een informeel netwerk, zij kennen elkaar en wij hen ook. Ook dat was een reden voor de samenstelling van dat nummer van ARCH+ in 2020.

Bart Decroos: Met dat nummer tonen jullie een zekere welwillendheid om een verwantschap op te zoeken en de associatie met bepaalde tendensen actief te cultiveren. Waarom hebben jullie het begrip ‘rationalisme’ gekozen, overigens om dit in het nummer zelf weer enigszins te relativeren?

André: Misschien door onze ervaring met het reëel bestaand socialisme zijn wij ons ervan bewust dat je sterker bent als je je associeert, als je samen staat en krachten bundelt. Ik zie dit ook als een politiek fenomeen: als je mensen kunt mobiliseren, kun je misschien samen wel een houding en een benadering in de architectuur vertegenwoordigen. Dat kan een zelfversterkend effect opleveren, dat in het voordeel is van iedereen; met een gedeelde boodschap is het mogelijk om in culturele en maatschappelijke discussies een bepaalde zeggenschap te claimen.

Oliver: Wij zijn ook onderdeel van een Europese generatie, misschien wel de eerste na 1945. Als bureau maakten wij vanaf het begin gebruik van de mogelijkheden die zich in Europa voordoen. Ons bureau lijkt daarin op andere uit dezelfde generatie, zoals OFFICE Kersten Geers David Van Severen, Dogma, 51N4E of Baukuh. Wij zijn van nature geïnteresseerd in het werken over Europese landsgrenzen heen. Daardoor ontwikkel je een bewustzijn voor het effect van culturele netwerken. Die verbindingen, die soms ook samenwerkingen zijn, verrijken ons. Je spreekt met elkaar en komt tot nieuwe inzichten. Om het wat pathetisch uit te drukken: voor ons is dat ook een mogelijkheid om je visie op het leven uit te breiden, het persoonlijke en het professionele gaan daarin in elkaar over. Dat is bijvoorbeeld ook de reden waarom we voor onze eerste monografie mensen zoals Pier Vittorio Aureli of Kuehn Malvezzi hebben uitgenodigd om een bijdrage te leveren.

André: Wij werken op dit moment in zes of zeven verschillende landen. Dat houdt in dat je je in de culturele aannames en professionele realiteit van verschillende contexten moet verdiepen. Wij willen deel worden van het lokale savoir faire: bij een project in Frankrijk willen we ook een beetje Frans worden, bij een project in Vlaanderen een beetje Vlaams. Dat is een expliciet creatief moment.

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

Christoph: In de situatie waarin we ons nu bevinden, ligt de vraag naar een economie van middelen weer op tafel, zeker in Europa. Als samenstellers van dit OASE-nummer wilden we ook onderzoeken welke wortels zich met die vraag laten verbinden. Het begrip rationalisme relateren we daarbij aan een architectuur-theoretisch kantelpunt – Jacques Lucan spreekt van een ‘conceptuele putsch’ – in het midden van de negentiende eeuw, tegen de achtergrond van de opkomst van nieuwe materialen, waarbij de constructie de definitie en eenheid van het architectonisch object bewerkstelligt. In een dergelijk concept ligt een tendens besloten dat een gebouw op een leeg blad tot stand komt en zich vanuit een eigen logica kan ontwikkelen. Die situatie doet zich echter vandaag in Europa veel minder voor en kan niet meer het uitgangspunt van het denken over architectuur vormen. Maar de reactieve benadering, een inventieve bricolage, is ook geen benadering voor grote bouwopgaven. John Ruskin’s waardering voor het onvolledige en voor de ruïne is een productief uitgangspunt voor de tijd waarin we leven, maar niet voor alle situaties.

André: Wat ons betreft komt daarmee de benadering van het Franse rationalisme in de lijn van Durand, Viollet-le-Duc, Labrouste en Perret tot (misschien) Lacaton Vassal in beeld. Is er een traditie die op haar relevantie onderzocht kan worden, omdat er maatschappelijke vraagstellingen bestaan die om herhaalbare, doelmatige en formeel-esthetisch overtuigende benaderingen vragen? We hebben als redacteuren overigens ook geworsteld met het begrip rationalisme, omdat het enerzijds veel verschillende invullingen heeft gekregen en anderzijds weerstand oproept. Misschien is Einfach Weiter-bauen beter, maar we vonden geen goede vertaling.

Oliver: Voor ons is er ook geen heldere definitie van het rationalisme. Het gaat ons eerder over momenten in de architectuurgeschiedenis waarop een bepaalde rationele denkrichting wordt gevormd. In de Renaissance-architectuur vind je bij Serlio een vorm van rationalisme; hij gaat uit van de bestaande categorieën van het wonen en verbindt die met sociale klassen. Serlio gaat vervolgens zo ver dat hij ruimtelijke modellen ontwikkelt, die ook nog rekening houden met de culturele context, door altijd ook een Franse en Italiaanse variant te ontwerpen.

Christoph: Wil je daarmee zeggen dat rationalisme voor jullie ook over sociale programmering gaat?

André: Inderdaad, er zijn natuurlijk verschillende invalshoeken. Je zet gebouwen vanuit structuren op, de constructie is bepalend voor de structuur van het gebouw en dus rechtstreeks gelinkt met ruimtelijkheid en programmering, wat ook te maken heeft met een economisch denken, maar er zit ook een sterk classicistische invalshoek in. Het is bijvoorbeeld heel natuurlijk om symmetrisch te ontwerpen, en ook dat is een uiting van rationalisme.

Oliver: Misschien heeft het ook te maken met de opleiding die we hebben gevolgd, gebaseerd op een kennisniveau van voor ‘1968’. Dat moment heeft immers niet plaatsgevonden in Oost-Europa. Ergens hebben wij nog steeds een geloof in vooruitgang, en een geloof in rationaliteit. Voor ons, als jonge architecten, waren de communistische woningbouwprogramma’s een belangrijke referentie, die voor ons niet echt ter discussie stonden.

André: Wij zijn in de jaren 1990 intuïtief naar Nederland gegaan, omdat daar nog een quasi Oost-Duitse woningbouwproductie aan de orde was, waar we op konden inhaken. In Nederland bestond er toen ook nog een soort modernistische traditie die haast ongebroken was, minder gebroken dan in Duitsland, België of Frankrijk.

Oliver: Daartegenover staat het idee van de collage. Het denken van John Ruskin is daarbij relevant voor de eenentwintigste eeuw omwille van twee dingen. Aan de ene kant hunkeren mensen naar het authentieke, naar het kunnen zien hoe iets gemaakt is, en dat zie je heel goed in een ruïne. Dat past ook heel goed bij een economische benadering, omdat het een economie van middelen impliceert. Het probleem is echter dat de collage niet duurzaam is. Het Neues Museum van David Chipperfield en Julian Harrap in Berlijn is wel interessant, maar als ons binnen 20 jaar gevraagd zou worden om dat museum te restaureren, zou het zomaar kunnen dat wij het originele gebouw zouden herstellen. Het toevoegen van lagen maakt iets ook onleesbaar. Wij vinden dat de leesbaarheid van een gebouw een belangrijke voorwaarde is voor het functioneren van dat gebouw in de toekomst.

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

Christoph: Is die sterke nadruk op leesbaarheid de reden voor het concipiëren van gebouwen als objecten in jullie werk? Peter Smithson introduceerde naar aanleiding van het ontwerp voor de school in Hunstanton het begrip the finite object, dat compositorisch en constructief bepaald is. Wat betekent dat voor de constructie, de proporties van het gebouw en de onderdelen? En voor de gevel die bij jullie in veel gevallen heel vlak gedetailleerd is? Waarom is dat dan nodig en wat drukt dat uit?

André: De reden voor de vlakke detaillering is heel eenvoudig. We werken in Nederland met extreem beperkte budgetten. Dat vraagt erom dat je zo groot mogelijke ramen maakt en dat je alles dat daartussen zit, zo klein mogelijk detailleert. De proportionaliteit van de details en de diepte van de gevel zijn een afspiegeling van deze economische condities en de schaal van die gebouwen. Het gaat om een minimalisme dat wordt afgedwongen door economische omstandigheden. Als architect heb je geen middelen meer, je bent gedwongen een naakt gebouw te maken, je hebt geen ruimte voor ornamenten meer, voor plasticiteit, tenzij je teruggrijpt op een betekenisloze versiering die een tektonische articulatie suggereert. De ongenaakbaarheid van onze gebouwen drukt in plaats daarvan vooral de economische realiteit uit waarin we opereren.
In ons eerste project in Antwerpen Nieuw Zuid bijvoorbeeld, Nieuw Zuid Housing met de grote wintertuinen, was dit voor het eerst anders. Daar waren de maten groter en was er vanuit brandveiligheid ook de noodzaak om een grotere diepte in de gevel aan te brengen. Dat gaf ons ruimte voor een sterker constructief reliëf, wat een bepaalde monumentaliteit mogelijk maakte. Maar de dilemma’s blijven: bij het jongerencentrum in Amsterdam-Osdorp had de opdrachtgever 1.900 euro per vierkante meter bouwbudget beschikbaar. Wat moet je daarmee doen, hoe maak je daarmee een gebouw dat ook nog een bepaald karakter heeft? Je kiest er niet vrijwillig voor om hetzelfde schuim dat in olietanks wordt gebruikt, toe te passen, zoals we uiteindelijk wel hebben gedaan. Dat is een noodgreep.

Bart: Hoe je het nu uitlegt, lijkt het er vooral om te gaan dat jullie architectuur een bepaalde economische realiteit wil tonen, niet per se een constructieve. Maar kan de architectuur dan geen weerstand bieden aan de condities waarin er wordt gebouwd?

André: Die dingen zijn natuurlijk verbonden met elkaar, het is allemaal synthetisch, juist omdat die budgetten zo beperkt zijn. De economische realiteit is bijna een-op-een verweven met de constructieve realiteit.

Oliver: De constructieve strategie die wij gebruiken, komt rechtstreeks voort uit de voorwaarden die de opdrachtgever stelt. Maar ook door de hele thematiek van het isoleren is het veel moeilijker om de draagstructuur zelf als uitgangspunt voor een ontwerp te nemen. Maar soms zijn er wel kansen om zoiets te doen. Zo hebben we, bijvoorbeeld, bij het Beaumont-ensemble in Rennes drie gebouwen kunnen ontwerpen met een exoskelet waarbij je de draagstructuur expliciet kan zien.

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

spread uit Economische authenticiteit / Rationalisme Herzien OASE Journal 119

Bart: In wat jullie zeggen zit er een heel grote aanspraak op een soort authenticiteit, op gebouwen maken die uitdrukking geven aan de condities van het moment waarop ze gebouwd worden. Ondanks de aanspraak op een rationalistische aanpak, is het bijna een Ruskiniaans idee dat een gebouw de bouwprocessen moet weerspiegelen, dat het daaraan een betekenis ontleent. Hoe gaan jullie om met bestaande gebouwen, die in andere omstandigheden werden gebouwd?

Oliver: Wij zijn allebei in Saksen opgegroeid en de monumentenzorg in Dresden gaat sterk terug op de principes van Viollet-le-Duc, wat betekent dat je gebouwen niet louter als object beschermt, maar dat je uitgaat van het idee dat ze belichamen, en die restaureert of construeert op basis van het originele gedachtegoed. Voor ons is dat een vanzelfsprekende manier om met erfgoed om te gaan, om verder te werken op basis van de originele gedachte. In die optiek begrijpen wij Viollet-le-Duc, maar zonder dat er een dogma ontstaat. Het voordeel van die methode is dat je dan een object krijgt dat hermetisch is en klaar voor de volgende restauratie of renovatie, omdat het een geheel is. Maar wij zijn ook eclectisch, wij bekijken per opdracht welke stijl we toepassen, of we soms de Ruskin-strategie of de Viollet-le-Duc-strategie zullen kiezen, afhankelijk van wat het ding wil worden of wat het budget toelaat.

André: Bij De Harmonie in Antwerpen bijvoorbeeld hebben we de centrale zaal erg dicht bij het origineel gehouden, maar het nieuwe ontsluitingsgebouw aan de achterkant hebben we dan weer in een groot contrast uitgevoerd. Niet per se omwille van het contrast, maar omdat we met de middelen wilden werken die we het meest passend vonden, en dat waren grote ramen en vlakken. De eenheid van het gebouw wordt er niet door verstoord, omdat die ingreep zich ervan distantieert.

Christoph: Laten we op het einde van ons gesprek nog even terugkomen op die sociale programmering. Veel van jullie woningbouwprojecten doen mij bijvoorbeeld denken aan de Familistère.

Oliver: Dat is uiteraard een compliment.

Christoph: Maar wat in godsnaam geeft jullie het idee dat zo’n model van collectief wonen bij een superdiverse samenleving past?

Oliver: Wij zien het als volgt: we hebben nu 40 jaar neoliberalisme achter de rug, met een sociaal-maatschappelijke atomisering tot gevolg. Je hoort er niet bij en je wordt ook niet gewaardeerd voor wat je doet; dat zijn de belangrijkste uitgangspunten. Als je die twee condities creëert, krijg je een consumptiemaatschappij waarbij consumptie een manier is om te compenseren en erbij te horen.

André: Mensen zijn natuurlijk sociale wezens, maar die worden alleen maar uit elkaar gedreven door zo’n maatschappij. Ik woon zelf in een soort casco-woonproject in Rotterdam met een gemeenschappelijk hofje en dat wordt volledig gebruikt. Mensen hebben contact met elkaar, de kinderen spelen samen, dat is evident. Maar zelfs al zou dat hofje niet op die manier gebruikt worden, dan nog biedt die ruimte de mogelijkheid om dat in de toekomst wel te doen – maar misschien pas in een ander soort samenleving.

Enkele gerelateerde artikelen