Opinie —

Architectuur als wapen tegen ongelijkheid

Ongelijkheid zal niet zomaar verdwijnen, maar iedere bijdrage kan verandering mogelijk maken. Er is volgens architect Oana Bogdan binnen de architectuur nog veel winst te behalen, zowel lokaal, systemisch, materieel als politiek. Ze roept haar collega’s dan ook op om meer te doen; ieder project biedt kansen om op verschillende niveaus in te grijpen. Dit artikel verscheen eerder in het Engels in Forum What Can We Do? 1. Ongelijkheid.

Binnenplaats van het geïntegreerd centrum voor drugsgebruikers in Brussel / door BC architects met &bogdan

Ongelijkheid heeft vele gezichten. Ze is te vinden in de huisvesting, het onderwijs, de gezondheidszorg en op straat, waar sommige levens als tweederangs worden beschouwd. Deze ongelijkheid is structureel en ruimtelijk van aard, en verankerd in de manier waarop we onze steden plannen, bouwen en reguleren. Dat maakt het bestrijden van ongelijkheid, al is het maar gedeeltelijk, de verantwoordelijkheid van architecten en stedenbouwkundigen – ruimte kan ongelijkheid versterken, of juist afbreken.

Een aantal jaar geleden ontwierp ons bureau &bogdan met BC architects een centrum voor drugsgebruikers in Brussel, waarbij verschillende organisaties die zich bezighielden met de verschillende fasen van een drugsverslaving werden ondergebracht onder één dak. Een waardige plek midden in de stad, waar mensen die worstelen met een verslaving kunnen uitrusten, zich kunnen wassen en weer als mens behandeld kunnen worden. Een plek om zichtbaar te zijn zonder gecriminaliseerd te worden.

Het project werd stopgezet, het was politiek te gevoelig. Sommigen zagen het aanbieden van een fatsoenlijke ruimte aan drugsgebruikers als het ‘belonen van slecht gedrag’. Het tegenovergestelde is waar: het ontzeggen van waardigheid vergroot de ongelijkheid en daarmee de kans op ‘slecht gedrag’, als slachtoffer of veroorzaker. Verslaving is geen misdaad, maar een symptoom van onderliggende problemen. We wilden een ruimte ontwerpen die dat erkende: intiem, kleinschalig, maar radicaal in impact. Het ontwerp toonde aan hoe architectuur erkenning, inclusie en zorg kan creëren waar de samenleving liever wegkijkt.

Maar ongelijkheid wordt niet alleen in gebouwen bestreden; ze ligt ook verankerd in de regels die de dagelijkse omgeving van miljoenen mensen bepalen. Op het eerste gezicht lijkt een bestemmingsplan technisch: cijfers, voorschriften. In werkelijkheid is het politiek. Het bepaalt of een stad leefbaar is, hoeveel licht en lucht mensen in hun woningen krijgen, en of de openbare ruimte is ingericht voor auto’s of voor kinderen. Dat is de reden waarom ik de hervorming van de Bouwcode van het Brussels Gewest, bekend als ‘Good Living’, ging voorzitten.
Met Good Living hebben we de focus verlegd van kwantiteit naar kwaliteit. Van minimumnormen naar een visie op een goed leven voor alles en iedereen in het Brussels Gewest. De hervorming voorziet in meer open ruimte voor groen en wateropname, een verbod op de sloop van bestaande gebouwen, aanpasbare woningen voor diverse gezinsvormen, gedeelde buitenruimtes in dichtbevolkte wijken, en gebouwen die de openbare ruimte activeren en bijdragen aan het algemeen belang in plaats van zich daarvan af te sluiten.

spread uit Forum 'What Can We Do?' / 1. Ongelijkheid

spread uit Forum: What Can We Do?, 1. Ongelijkheid

Waarom dit van belang is in de strijd tegen ongelijkheid? Omdat een stad die niet toekomstbestendig is, de zwaksten het hardst treft. Wie geld heeft, kan zich een weg kopen uit donkere, lawaaierige, ongezonde omgevingen; wie dat niet heeft, zit vast. Regelgeving bepaalt de basisnorm. Als die basisnorm slecht is, neemt ongelijkheid toe.
Door die basisnorm te verhogen, verminderen we ongelijkheid. Good Living garandeert waardigheid en gezondheid als rechten. Het zegt: je hoeft niet rijk te zijn om toegang te hebben tot lucht, licht en gemeenschap.

Ongelijkheid houdt niet op bij de grenzen van een stad. Ze wordt versterkt door Europese wetten en financiële kaders die speculatie boven solidariteit stellen. Daarom ben ik ook trots om ambassadeur te zijn van HouseEurope!,, een Europees burgerinitiatief dat EU-regelgeving eist om de sloop van bestaande gebouwen te verbieden.
De kern van boodschap van HouseEurope! is dat gebouwen geen financiële producten zijn , en dat iedereen recht zou moeten hebben op goede huisvesting die de planeet niet vernietigt. Tegelijkertijd is het meest ecologische gebouw het gebouw dat je niet bouwt, omdat het al bestaat. De Europese klimaatambities zullen pas volledig gerealiseerd worden als de EU de moeite en CO2 die al in bestaande gebouwen is geïnvesteerd, meeneemt in berekeningen. Anders wordt de transformatie van bestaande gebouwen duurder dan sloop en nieuwbouw, en versterkt klimaatmitigatie de uitsluiting van mensen uit de stad.

Samen laten deze drie voorbeelden zien op welke schaal architectuur kan optreden. De ene zoomt in op diegenen die het meest worden uitgesloten en dringt aan op waardigheid. Een andere herschrijft het systeem zodat iedereen (en elke soort) toegang heeft tot levenskwaliteit. Een derde daagt de financiële en beleidsmatige kaders uit die de woningbouw en de bestaande gebouwenvoorraad op een heel continent vormgeven. Alle drie zijn noodzakelijk, alle drie zijn architectuur.

Hoe kun jij als architect of stedenbouwkundige ongelijkheid helpen doorbreken?

Begin waar ongelijkheid het meest zichtbaar is. Werk aan projecten die anderen afwijzen: opvangcentra, sociale woningbouw, buurthuizen. Dit zijn geen ‘marginale’ opdrachten, maar staan voor wat architectuur zou moeten zijn. Ontwerpen voor de uitgeslotenen verhoogt de standaard voor iedereen.

Verander systemen, niet alleen gebouwen. Gebouwen zijn belangrijk, de regels erachter ook. Bouwvoorschriften en beleid zijn onzichtbaar, maar doorslaggevend. Als we alleen gebouwen ontwerpen zonder het systeem te veranderen, blijft ongelijkheid bestaan. Good Living heeft laten zien hoeveel impact het herschrijven van regels kan hebben.

Opereer over de grenzen heen. Ongelijkheid is overal, en dat moet onze reactie ook zijn. HouseEurope! brengt burgers, architecten en beleidsmakers samen om van huisvesting een recht te maken en geen investeringsinstrument. Architecten kunnen deze systemen die verder reiken dan de specifieke locatie niet negeren.

Wees optimistische activisten. Te vaak wordt ongelijkheid afgedaan als onvermijdelijk: ‘zo werkt de markt nu eenmaal’ of ‘zo gaat dat in de politiek’. Maar ongelijkheid is ontworpen. Dat betekent dat ze ook opnieuw ontworpen kan worden. We moeten alternatieven bedenken en daarop aandringen, niet met manifesten, maar met tekeningen, bouwvoorschriften en gerealiseerde voorbeelden.

Architectuur kan ongelijkheid niet in haar eentje uitwissen. Maar ze kan scheuren zichtbaar maken, ze verzachten en voorkomen dat ze tot kloven uitgroeien. Soms kan ze ze zelfs dichten. Vandaag is een waardig centrum voor drugsgebruikers nog te radicaal voor Brussel. Good Living wordt bekritiseerd als idealistisch. Maar het verhogen van de normen voor levenskwaliteit is geen idealisme, het is een noodzaak. HouseEurope! wordt afgedaan als naïef. Maar wat naïef is, is geloven dat ongelijkheid vanzelf zal verdwijnen als we de markt maar zijn gang laten gaan.

Hervorming bouwvoorschriften Good Living / Brussels / illustratie &bogdan

De crisissen waarmee we worden geconfronteerd – klimaat, huisvesting, gezondheid, ongelijkheid – zijn onderling verbonden. Dat betekent dat elk project een kans is om op verschillende niveaus in te grijpen. Een geïntegreerd centrum voor drugsgebruikers is ook een statement over de samenleving. Een bouwverordening is ook een instrument van rechtvaardigheid. Een Europees initiatief is ook een daad van burgerschap. Architectuur is zowel lokaal als systemisch, als politiek.

In mijn loopbaan als architect, politicus en activist heb ik zowel weerstand als mogelijkheden ervaren. Ik weet hoe kwetsbaar het voelt om waardigheid te bieden aan mensen die anderen liever niet zien. Ik weet hoe moeilijk het is om regelgeving te hervormen tegen de belangen van gevestigde krachten in. Ik weet hoe onwaarschijnlijk een Europese campagne kan lijken. En toch, met elk van deze stappen – lokaal, regionaal, continentaal – verschuift de balans. Ongelijkheid staat niet vast, ze verandert. Als we druk blijven uitoefenen, kunnen we ongelijkheid terugdringen. Daarom ga ik door. Omdat architectuur niet alleen over gebouwen gaat, maar ook over rechtvaardigheid. En omdat wat we vandaag ontwerpen, zorgt dat morgen iets gelijker en rechtvaardiger kan zijn. Architectuur zal de wereld niet redden. Maar zonder architectuur kan de wereld niet gered worden.

onafhankelijke architectuurkritiek is niet vanzelfsprekend

Wil jij meer van dit soort artikelen lezen? Archined is een onafhankelijk platform en wordt financieel mogelijk gemaakt door haar leden, samenwerkingspartners en donateurs. Steun ook onafhankelijke architectuurkritiek,

Bedrag

Ander bedrag, namelijk:

Doneer nu

Enkele gerelateerde artikelen