Recensie —

(Nog) een jaarboek over architectuur?

Het Architectuur in Nederland – Jaarboek is een instituut. Sinds 1988 verschijnt de publicatie traditiegetrouw ieder voorjaar met voorbeeldstellende projecten die het jaar daarvoor zijn opgeleverd, en essays voor de duiding. Dit jaar was er opeens een new kid in town. Maas Lawrence, de uitgeverij van Hans Ibelings en Nanne de Ru lanceerde het jaarboek NL25. Een spiegelende verschijning met alle projecten die na een open oproep door bureaus waren ingezonden. Spiegeltje spiegeltje aan de wand: wie is het mooiste, beste, interessantste van het land?

covers van de besproken boeken

covers van de besproken boeken

Het is druk in de leegstaande Codrico-fabriek, een van de nieuwe bouwlocaties van RedCompany/Powerhouse aan de Rijnhaven in Rotterdam waar Maas Lawrence de release party organiseerde voor het nieuwe jaarboek: NL25. Het welkomstwoord begint later dan gepland en is tevens kort. Geen diepgaande reflectie over architectuur, maar complimenten aan alle architecten, ontwerpers, en fotografen die de publicatie mogelijk maakte. Architectuur in 2025 moet ruimschoots gevierd worden, stellen de initiatiefnemers. Én dat deden ze: een Powerhouse-feestje, zoals je kunt verwachten. Een speelse en toch strakke aankleding van de locatie – in stijl met het boek, een dj tot in de latere uurtjes, en een open bar. Jong én oud, van Groningen tot Amsterdam, iedereen leek er te zijn. Want wees eens eerlijk, hoe groot is de kans dat je met jouw kersverse project in een architectuurjaarboek staat? (Voor Architectuur in Nederland Jaarboek 2025-2026 iets meer dan 15%.)

De boekpresentatie van Architectuur in Nederland Jaarboek 2025-2026 was minder uitbundig. Op een podium in het Keilepand (Rotterdam), voor een uitverkochte zaal gevuld met medewerkers van de bureaus wiens (project(en) geselecteerd waren, gaven de redacteuren Thomas Bedaux (Bedaux de Brouwer Architecten), Stephan Petermann (VOLUME, MANN) en Annuska Pronkhorst (Crimson Historians & Urbanists) acte de présence. Het was een zorgvuldig samengestelde avond met projectpresentaties, twee gemodereerde gesprekken, een quiz, en afwisselend een reflectieve noot. Er werd netjes geklapt, er waren blije gezichten en na afloop was er een drankje. Zo verschillend als de avonden waren, zo verschillend zijn ook de gepresenteerde jaarboeken.

spread uit Architectuur in Nederland 2025/2026 / redactie Thomas Bedaux, Stephan Petermann, Annuska Pronkhorst / uitgegeven door nai010

spread uit Architectuur in Nederland – Jaarboek 2025-2026

NL25 was, aldus Hans Ibelings (voormalig redactielid jaarboek Architectuur in Nederland) tijdens de release party, een gemakkelijk boek om te maken. Er werd dan ook niet gecureerd, niet gefilterd, niet gewikt of gewogen; ieder ingezonden project krijgt in NL25 een podium, reflecterende teksten zijn achterwege gelaten. Een open oproep begin 2026 leverde 143 voltooide projecten op ontworpen door 134 architectenbureaus. Volgens de rekensom van Maas Lawrence beslaat het boek daarmee minder dan 10 procent van de bouwproductie in 2025.
De projecten staan op basis van het totale aantal vierkante meters gerangschikt van klein naar groot. Naast het exacte aantal vierkante meters, de naam van het project, en de naam van het architectenbureau, bevat het boek geen andere informatie. Ieder project, of het nu 25m2 is of 47.000m2 krijgt dezelfde behandeling: één spread, met op de linker pagina een of meerdere foto’s, af en toe een kleine veelal tamelijk onleesbare plattegrond of doorsnede, en een Engelstalige tekst van max. 250 woorden. Op de rechterpagina staat een paginavullend beeld. Context van het project, zoals situering, opdrachtgever, bouwkosten ontbreekt.
NL25 toont wat mensen in het vakgebied beschouwen als architectuur, zo staat op de zijflap te lezen. Geeft het boek hiermee dan ook een antwoord op de aloude, existentiële vraag: wat is architectuur? Niet helemaal. Sommige projecten zijn teleurstellend, andere briljant, zo valt ook op de zijflap te lezen, om vervolgens te concluderen dat men niet kan ontkomen aan de algemene impressie dat Nederlandse architectuur serieus goed is.

NL25 / redactie Nanne de Ru, Hans Ibelings / uitgegeven door Maas Lawrence (2026)

spread uit NL25

Hoe anders gaat het er aan toe in Architectuur in Nederland – Jaarboek 2025-2026, een boek traditiegetrouw bestaande uit reflecterende essays en projecten die de redactieleden van dienst na projectbezoeken selecteren. Er is een stilzwijgende code dat men niet in het openbaar discussieert over de selectie, de dienstdoende redactieleden bepalen wat Goede Architectuur is. Een grote uitzondering vormde het Centraal Station in Rotterdam van Benthem Crouwel Architects dat niet in het Jaarboek 2013/2014 was opgenomen, waarna een publiek stormpje losbrak. De omissie werd in de daarop volgende editie rechtgezet.

onafhankelijke architectuurkritiek gratis voor iedereen

Doneer nu

Voordat een project door de redactie gewogen wordt, dient inschrijfgeld betaald te worden. Van de 160 inzendingen die dat dit jaar betaalde, werden er veertig bezocht, vijfentwintig daarvan zijn opgenomen in het jaarboek. Een spread met zwart-wit tumbs biedt inzicht in de 160 inzendingen. Projecten uit het Noorden en Zuiden van Nederland hebben de selectie dit jaar niet gehaald. Ze werden ook maar mondjesmaat ingezonden: zeven inzendingen bevinden zich in Friesland, geen enkele in Groningen, één in Drenthe, én vijf in Limburg. Het merendeel van deze projecten zijn ontworpen door Randstedelijke bureaus. In een poging om Architectuur in Nederland ‘inclusiever’ te maken schetsen Peter Michiel Schaap (Platform Gras, Groningen) en Floor van Spaendonck (Bureau Europa, Maastricht) aan de hand van vijf momenten een beeld van ‘hun’ regio. Een niet geheel geslaagde poging, dat gedeeltelijk te verklaren is door het gekozen format en het aantal woorden dat de auteurs ter beschikking stond.

spread uit Architectuur in Nederland 2025/2026 / redactie Thomas Bedaux, Stephan Petermann, Annuska Pronkhorst / uitgegeven door nai010

spread uit Architectuur in Nederland – Jaarboek 2025-2026

Tegenover de optimistische, bemoedigende toon van NL25 opent Architectuur in Nederland met een hele andere toon. “De crisissen blijven de crisissen, de dossiers blijven de dossiers; hadden we onze tekst uit de vorige editie genomen en opnieuw geplaatst, had u het misschien niet eens gemerkt” (5e zin van het eerste essay). De redactie heeft geen hoge pet op van de vakgemeenschap: “We hebben onze eigen teksten teruggebracht – u kauwt waarschijnlijk nog op de vorige editie, we weten hoe dat gaat […]”, zo valt in het voorwoord te lezen. Het cynisme, sarcasme en gesneer dat van de pagina’s druipt is voor mensen die weinig op hebben met deze vormen van beschouwen haast ondragelijk.
Over het initiatief NL25 schrijft de redactie: “De Ru is somber over het vak in het algemeen maar ook over Architectuur in Nederland: te veel inside job; te gecureerd en willekeurig. Zijn alternatief is een experiment zonder selectie: het jaarboek als touwtrekken op de kermis met altijd prijs. […] hoe deze exercitie niet leidt tot een uitbundige hoop middelmatigheid is moeilijk voor te stellen. Maar misschien is dat ook juist het doel en onderstreept het de banaliteit van de gebouwde realiteit in het land.” (Op dit moment is de lezer pas halverwege het eerste essay.)

Dat over niet al te lange tijd die ‘banaliteit van de gebouwde realiteit’ mogelijk ook in Architectuur in Nederland zal doordringen, valt op te maken uit het essay ‘Beste Claude, Gemini, Deepseek, Grok, Mistral’. Op de vraag van de redactie aan deze AI-chatbots hoe alle 160 ingezonden projecten gevat moeten worden in één gebouw is het antwoord van de AI-chatbots dat er een verschuiving plaats zal vinden van “singulaire, iconische gebouwen” naar “radicale normaliteit”. Het blijft onduidelijk welke conclusies de redactie trekt uit deze exercitie van vraag-en-antwoord met de chatbots, en hoe ze zich denken te wapenen tegen de dreigende ‘banalisering”, waardoor dit essay niet meer is dan een overdosis aan synthetische teksten en beelden.

NL25 / redactie Nanne de Ru, Hans Ibelings / uitgegeven door Maas Lawrence (2026)

spread uit NL25

De door de redactie geselecteerde projecten worden in Architectuur in Nederland gerangschikt op temperatuur. Naar eigen smaak worden ze geschikt van warm, warmer, warmst. Warm voor projecten die inspirerend zijn maar zich wel binnen gestelde kaders bevinden, warmer voor projecten die hier bovenuit weten te steken, en warmst voor een mix aan toonaangevende en hoopgevende projecten die de redactie het meest wist te verrassen en inspireren. Het is een merkwaardige onderverdeling, waarin vooral het oordeel van een redactie over hoe een architect dient te opereren boekdelen spreekt: des te harder de architect zich verzet tegen de realiteit van de praktijk, des te hoger de score. Goede Architectuur toont dus een zekere mate van verzet, zo valt te concluderen.
Het is interessant om het project Wachtkamer (Anneloes de Koff en Nanne Wytze Brouwer), een, heel plat gezegd, gepimpt stapelbed dat mensen in AZCs een vleugje privacy en comfort moet bieden, in het jaarboek te zien (warmst). Het is een uiterst sympathiek project waar de ontwerpers en tevens initiatiefnemers zich langdurig hard voor hebben moeten maken. Het project komt na het eveneens warmst Rotterdams Onderwijs en Revalidatiecentrum van Koen van Velsen. Hier laat de redactie een belangrijke kans liggen: de keuze en de achterliggende reflectie over wat architectuur is en hoe dit zich verhoudt tot de andere projecten blijft namelijk onbenoemd. In een oordelend jaarboek zou je een dergelijke reflectie wel mogen verwachten.

spread uit Architectuur in Nederland 2025/2026 / redactie Thomas Bedaux, Stephan Petermann, Annuska Pronkhorst / uitgegeven door nai010

spread uit Architectuur in Nederland – Jaarboek 2025-2026

Tussen de projectbesprekingen door die – dat dan weer wel – met een aanstekelijk enthousiasme zijn geschreven, zijn er verspreid over de uitgave van Architectuur in Nederland beknopte weergaves te vinden van zeven gesprekken die de redactie voerde met opdrachtgevers in de ruimste zin van het woord. Opdrachtgevers die handen uit de mouwen steken, niet lullen maar poetsen, die alles over hebben voor het grotere doel en daarbij onbegaanbare paden (opnieuw) toegankelijk maken.
Mensen als… Wim Pijbers (directeur van de in Rotterdam niet geheel onomstreden stichting Droom en Daad), die “in 2025 met zijn Fenix (p.118) Rotterdam op de culturele en architectonische kaart” plaatste, aldus de redactie. Serieus? De keuze om wél kritisch te zijn op de omstandigheden waarbinnen architecten hun projecten realiseren (warm, warmer, warmst), maar géén reflectief vermogen te tonen in gesprekken met de opdrachtgevers die de condities creëren, is op z’n zachtst gezegd onbegrijpelijk.

NL25 / redactie Nanne de Ru, Hans Ibelings / uitgegeven door Maas Lawrence (2026)

spread uit NL25

Beide publicaties zetten elkaar op scherp en zijn zeker niet inwisselbaar. Architectuur in Nederland Jaarboek 2025-2026 kijkt cynisch naar de huidige bouwpraktijk en oordeelt op doorzettingskracht van de ontwerper (warm, warmer, warmst), NL25 is een omarming van de breedte van architectuur en een viering van alles wat gerealiseerd is. In (verfrissende) tegenstelling tot het Jaarboek verleent NL25 een brede groep architectenbureaus een podium: van startend tot gevestigd, klein tot groot, van Noord tot Zuid, Oost tot West. De horizontale doorsnede is prikkelend, gewaagd, toegankelijk en divers; het is een viering van, en biedt inzicht en inspiratie voor iedereen die werkzaam is binnen de architectuur- en bouwsector. De verzameling projecten laat zien dat architectuur anno 2025 óók is: het faciliteren van collectieve voorzieningen, noodzakelijk of juist gewenst tijdelijk, kleinschalig, en nu onnodig slopen toch wel écht passé is, naast herbestemming óók renovatie en verbouwen is. De publicatie biedt zo een verrassend lokaal en minder vluchtig alternatief voor internationale architectuurinspiraties, als ArchDaily, Dezeen of Divisare. Wel blijft de vraag blijft hangen wat een verzameling projecten (beelden) zonder enige duiding ons meer kan vertellen dan de portfolio van een architectenbureau.
Met de komst van NL25 wordt de functie van Architectuur in Nederland – Jaarboek bevraagd en uitgedaagd. Want welke functie heeft een jaarboek in dit mediatijdperk? Voor wie wordt ze gemaakt? Spiegeltje spiegeltje aan de wand… Wie durft erin te kijken?

onafhankelijke architectuurkritiek is niet vanzelfsprekend

Wil jij meer van dit soort artikelen lezen? Archined is een onafhankelijk platform en wordt financieel mogelijk gemaakt door haar leden, samenwerkingspartners en donateurs. Steun ook onafhankelijke architectuurkritiek,

Bedrag

Ander bedrag, namelijk:

Doneer nu

Enkele gerelateerde artikelen