Feature —

Complexiteit en tegenstrijdigheden: de potentie van een inclusieve architectuur

Waarom ligt de klassieker Complexity and Contradiction in Architecture van Robert Venturi uit 1966 nog steeds binnen handbereik bij Baltussen van Schaik? Een nieuwe serie over ‘rolmodellen’.

Voor de één een waardplant die een essentiële schakel in een ecologisch systeem vormt, voor de ander een onkruid in een onverzorgd veldje dat een beschamende aanblik biedt in de buurt. De brandnetels op de hoek van onze straat kennen uiteenlopende betekenissen voor de leden van onze wijktuin. Sinds een paar jaar vormen mijn partner en ik met medebewoners een vereniging. We ontwierpen, realiseerden en onderhouden de tuin. De vergaderingen leiden tot innerlijke strijd: tussen nieuwe inzichten in milieubewust tuinieren en traditionele opvattingen over hoe een tuin eruit hoort te zien, tussen het gehoor geven aan de perspectieven van alle leden en het realiseren van een waardevolle bijdrage aan de natuur. Het hele proces laat zich kenmerken als een eindeloos geploeter om met elkaar alle soms tegenstrijdige perspectieven zo goed mogelijk een plek te geven.

De tuinvereniging toont op kleine schaal wat er zich op grote schaal ook afspeelt: een zoektocht naar het bij elkaar brengen van verschillende visies, vormen van kennis en manieren van denken. Het is een wereld waartoe de architectuur zich ook steeds meer zal gaan verhouden. Niet alleen omdat participatie of coöperatief handelen vaker een rol speelt in onze beroepspraktijk, maar ook omdat die meervoudigheid in andere gedaantes terugkomt. Denk aan het gehoor geven aan de behoeftes van planten en dieren, of de algehele condities van de aarde, maar ook aan de variëteit en onvoorspelbaarheid van hergebruikt materiaal, of de tijdlagen en verschillende historische visies die in een gebouw aanwezig zijn. Het in bredere zin recht willen doen aan de ecologische en sociale aspecten binnen de architectuur leidt er in veel gevallen toe dat opgaves aan complexe en tegenstrijdige perspectieven moeten beantwoorden. Het zoeken naar architectuur die deze tegenstrijdigheden niet negeert, maar met elkaar weet te vervlechten, is daarom wat mij betreft een van de belangrijkste taken waar we als beroepsgroep voor staan.

Van praktijk naar theorie

Het is om die reden dat Robert Venturi’s klassieker Complexity and Contradiction in Architecture bij ons steeds weer opengeslagen op het bureau belandt. Zestig jaar na verschijnen inspireert de publicatie tot een architectuur die door meerstemmigheid verrijkt wordt, en deze niet uitsluit door te streven naar eenduidigheid en minimalisme.
Met voorbeelden uit onder andere de barok in Rome analyseerde Venturi gebouwen die vanuit hun rijke compositie op meerdere manieren kunnen worden gelezen; ruimtes die zowel een eenheid vormen als opgedeeld worden, gevels waarin een orde overheerst zodat daarbinnen ruimte is voor variatie, of proporties van elementen die van dichtbij of veraf verschillende rollen spelen. Deze principes, aangeduid door Venturi als een architectuur die ‘both-and’ is in plaats van ‘either-or’, hebben de capaciteit om meerdere standpunten tegelijk naast elkaar te laten bestaan, doordat zij vanuit een meerstemmigheid wordt ontworpen.
Decennia voordat inclusiviteit in al haar vormen een van de belangrijkste onderwerpen in het (architectuur)discours werd, pleitte Venturi al voor de “difficult unity of inclusion, rather than the easy unity of exclusion”.

Het boek vormde in hoofdzaak een kritiek op het modernisme, dat volgens Venturi door haar purisme die capaciteit om op meerdere vlakken tegelijk te reageren, verloren had. Venturi hekelt met name de dogmatische houding die daarbij hoort, een benadering die selectief is in de problemen die ze oplost en andere negeert. Complexity and Contradiction leest dan ook als een pleidooi voor het betrekken van context, in tegenstelling tot de tabula rasa-manier van ontwerpen van zijn voorgangers.

Gratis artikelen kosten geld

Doneer nu

Zowel in Complexity and Contradiction, maar misschien nog explicieter in het latere werk van Venturi, Denise Scott Brown (en Steven Izenour), wordt duidelijk dat die context méér inhoudt dan de morfologische structuur van de stad en dat het zich laat relateren aan de ideologische rol die we van architectuur en architecten verwachten. Ontwerp niet voor wat zou moeten zijn, maar voor wat is, zo luidt het credo dat in verscheidene van hun teksten terugkomt. Daarmee stapten ze weg van de modernistische droom naar utopieën en de maakbare samenleving en richten ze zich op de totale acceptatie van de chaos die het dagelijks leven nu eenmaal eigen is. Met de uitspraak “Our buildings must survive the cigarette machine” pleitte Venturi voor een architectuur die alleen maar sterker wordt door de onverwachtheden die bij toe-eigening horen.

De verwerping van de modernistische utopische zienswijze is ook terug te lezen in het werk van tijdgenoten van Venturi en Scott Brown, zoals Aldo Rossi en Oswald Mathias Ungers. Ook zij gingen ervan uit dat het veranderen van de leefwijze van mensen niet tot de doelstelling van architectuur moet worden gerekend. In de decennia erna wordt deze laisser-faire meer gemeengoed, denk aan de rationalisten waaronder Carel Weeber. Rem Koolhaas’ vergelijking van de architect met een surfer die meebeweegt met de golven van de markt luidt een beweging in die maatschappelijke fenomenen eerder blootlegt dan probeert te veranderen.

Een hedendaagse paradox

Nu duidelijk is geworden welke schadelijke gevolgen dat marktdenken voor de wereld heeft, is een paradox ontstaan. Aan de ene kant volstaat de passieve houding uit de voorgaande decennia niet meer en zoeken we – net als tijdens het modernisme – naar een actieve ideologische rol die architectuur kan spelen in het adresseren van maatschappelijke vraagstukken. Aan de andere kant blijkt steeds meer hoe de omarming van het bestaande juist onderdeel wordt van die ideologie: van sloop-nieuwbouw naar het behoud van gebouwen, van gentrificatie naar participatie en behoud van sociale structuren, en van iconische gebaren naar een analoge, contextuele architectuur die voortbouwt op de bestaande stad.

Het brengt de architectuur in een problematische positie: tussen het accepteren van wat er is en het brengen van verandering. En juist dat is weer een tegenstrijdigheid waarvoor de houding van Venturi en Scott Brown en de lessen uit Complexity and Contradiction zo inspirerend zijn. Ze tonen een gelaagde benadering die het mogelijk maakt om ontwerpopgaves te lezen als een samenkomst van verschillende bestaande fysieke, sociale en ecologische structuren, waar nieuwe lagen aan kunnen worden toegevoegd. Ten opzichte van het rationalisme, dat het betrekken van die lagen niet als haar taak ziet, en het modernisme, waarin één vraagstuk de andere domineert, zoekt het de kracht van ontwerp juist in het verweven van die verschillende lagen, of ze nu reeds aanwezig of nieuw geïntroduceerd zijn, waarbij niet één perspectief de overhand krijgt.

Dat brengt een ontwerpbenadering met zich mee, die we zestig jaar na het verschijnen van Complexity and Contradiction nog steeds als vernieuwend kunnen beschouwen. Want ook al zijn de serene wit-gestucte wanden uit het modernisme grotendeels uit de architectuurmode verdwenen, het denken in eenduidige, geabstraheerde ideeën vormt nog steeds een belangrijk onderdeel van hoe de meeste architecten werken en worden opgeleid. Een helder concept geeft een sterk verhaal, en liever één overtuigend verhaal dan een optelsom van losse ontwerpbeslissingen. En in tegenstelling tot onze zuiderburen voert bij ons de gladgestreken beeldtaal nog veelal de boventoon. Bij een dergelijke benadering vormen onverwachtheden vanuit invalshoeken die niet bij dat concept passen vrijwel altijd een bedreiging, een onwenselijk compromis ten opzichte van wat had kunnen zijn.

In de publicatie De wereld en de aarde verwoordt cultuurhistoricus David Van Reybrouck een inzicht dat op steeds meer plekken wordt opgemerkt. Een inzicht dat de vraagstukken op het ecologische en sociale vlak met elkaar verbindt: we zullen ons moeten bewegen van een tijdperk van verlichting naar een tijdperk van vervlechting. Van het zoeken van enkelvoudige oplossingen voor een zo beschouwd ‘technisch’ probleem, naar het zoeken van een levenswijze waarin de stemmen van verschillende groepen, de natuur en de aarde allemaal een rol spelen.

Van theorie naar praktijk

Trek je dat inzicht door naar de architectuur, dan is een architectonische benadering vanuit een eenzijdig concept onhoudbaar. Om adequaat op de meerstemmigheid (van personen, dieren of materiaal) te kunnen reageren hebben we een architectuur nodig die juist is gestoeld op een bepaalde meervoudigheid, een die rijker wordt vanuit de diversiteit aan perspectieven die er binnen een opgave bestaan. De toegevoegde waarde van ontwerpwerk ligt in het vervlechten van de uiteenlopende perspectieven door oplossingen die ambiguïteit, tegenstrijdigheden en nuances accommoderen.
Bij het ontwerpen van een paviljoen voor dezelfde wijktuin vormde dit dan ook een belangrijkste zoektocht: een ontwerp dat een antwoord zou kunnen geven op de uiteenlopende en vaak tegenstrijdige visies die vanuit de leden van de vereniging werden aangedragen. Het leidde tot het zoeken van ontwerpinstrumenten die ervoor zorgen dat er steeds twee of meerdere ideeën naast elkaar kunnen bestaan.
Voor de presentatie Messy Vitalities, onderdeel van de IABR Systems of Support, onderzocht ik vergelijkbare nuances in de ontwerpprocessen van onder andere Korteknie Stuhlmacher, Beta office en het afstudeerproject van RAVB-alumnus Judith Pellicaan. Elk project heeft vanuit andere domeinen te maken met gelaagdheid. Die van diverse historische lagen van een gebouw, die van dieren uit de dierentuin en die van hergebruik en participatie, elk met hun specifieke randvoorwaarden. De ontwerpprocessen tonen het geploeter dat elk van de ontwerpers is aangegaan om ervoor te zorgen dat elke laag op een passende manier geadresseerd wordt, en in het ontwerp met elkaar vervlochten wordt.

Juist in dat ploeteren zit wat mij betreft de werkelijke waarde, die architectonisch ontwerp relevant maakt in de maatschappelijke vraagstukken van dit moment. Dat vraagt misschien wel om een andere opvatting van wat ‘goede architectuur’ is. Niet de architectuur die de meeste tegenstrijdigheden weet weg te abstraheren tot één helder verhaal, maar een die deze naast elkaar laat bestaan en ze vervolgens zo met elkaar weet te vervlechten dat er iets nieuws uit kan voortkomen.

onafhankelijke architectuurkritiek is niet vanzelfsprekend

Wil jij meer van dit soort artikelen lezen? Archined is een onafhankelijk platform en wordt financieel mogelijk gemaakt door haar leden, samenwerkingspartners en donateurs. Steun ook onafhankelijke architectuurkritiek,

Bedrag

Ander bedrag, namelijk:

Doneer nu

Enkele gerelateerde artikelen